İnterlingua nedir?

İnterlingua, 1951 yılında Uluslararası Yardımcı Dil Kurumu (IALA) tarafından yayımlanmıştır. İnterlingua, en geniş çapta kullanılan doğal bir yardımcı dildir.

İnterlingua, sayıları 800 milyonun üzerinde olan İtalyanca, İspanyolca, ve Portekizce konuşunların doğrudan doğruya anlayabildikleri ender bir dildir. Bu yüzden İnterlingua, bu yerli dillere başlangıç olarak kullanılmaktadır.

Bilim, teknoloji, ticaret, yöneticilik, ve sanat dallarının büyük etkinliklerinin, Yunan ve Latin dillerinin tarihsel egemenliği ile birleşmesiyle batı dilleri arasında geniş ve ortak bir kelime haznesi ortaya çıkmıştır. İnterlingua’da herhangi bir kavram için bu ortak kelime haznesinden en uygun kelimeleri çıkarıp standardize etmek için tarafsız bir yöntem kullanılmaktadır. Bu kelime haznesinin kök dilleri, İngilizce, Fransızca, İtalyanca, İspanyolca ve Portekizce olup, Almanca’dan ve Rusca’dan ise ikincil danışma dilleri olarak yararlanılmaktadır. Diğer dillerde olan kelimeler eğer hazne dillerinden en azından üçünde bulunuyorlarsa Interlingau’ya alınmaya uygundurlar.

İnterlingua’da, hazırda bulanan bu kelime haznesinin yanında, yine bu kök dillerden alınanarak basitleştirilmiş bir dilbilgisi kullanılır.

İnterlingua’nın Latince kökenli bir dili konuşanlar tarafından çabucak anlaşılır olması, onun herkes tarafından aşırı derecede kolay öğrenilebileceğini gösterir. Başka dil konuşanlar da İnterlingua’yı basit dilbilgisi ve düzenli kelime kuruluşları nedeniyle herhangi bir yerli dili öğrenmekten çok daha kolay olarak öğrenebilirler. İnterlingua’da kelimeler kendilerinin doğal şekillerini korurlar. İnterlingua kelime şekilleri, önceden belirlenen dilbilgisi kurallarına uysun diye hiçbir zaman bozulmaz. Her kelime, kendinin normal yazma kuralını, okunuşunu ve anlamanı değiştirmeden tutar.

Bir kişi İnterlingua’yı öğrendikten sonra diğer ilgili dilleri kolayca ve çabucak öğrenebilir, hatta bu dilleri hiç çalışmadan hemen anlayabilir. İsveç’te yapılan bir araştırmada öğrencilerin İnterlingua’yı öğrendikten sonra doğrudan doğruya İspanyolca, İtalyanca ve Portekizce basit metinleri kolayca tercüme edebildikleri izlenmiştir. Örneğin, bir İnterlingua sınıfı, 150 saat İspanyolca ders almış öğrencilerin tercüme etmekte zorlandıkları bir metni kolayca tercüme edebilmişlerdir.

İyi ve Kötü Zamanlar

İnterlingua’nın ilk pratik uygulaması 1952 ile 1980 yılları arasında yayımlanan Spectroscopia Molecular adlı bilimsel bir dergidir. Bunun yanında 1954 yılında Washington’da toplanan 2.inci Dünya Kardiyoloji Kongresi’nin çalışmalarının özetlerinde ve yorumlarında Interlingua kullanılmıştır. Sonraki birkaç yıl içinde diğer dokuz tıbbi kongrelerde de İnterlingua aynı amaçla kullanılmıştır. 1950 yıl ortası ile 1970 yıl sonu arasında, yaklaşık otuz bilimsel ve tıbbi dergi yayımladıkları yazıların özetlerinde İnterlingua kullanmışlardır. Science Newsletter dergisini çıkaran Science Service örgütü 1950 yılından 1970 yılına kadar sürekli olarak aylık bir İnterlingua sütunu yayımlamıştır. 1967 yılında çok etkili bir örgüt olan Uluslararası Standardlar Organizasyonu örgütün çıkardığı sözlükler için bir taban olarak İnterlingua’nın seçilmesine hemen hemen hep birlikte oy vermişlerdir.

IALA kapılarını 1953 yılında kapamasına rağmen ancak 1956 yılında resmen kapatılmıştır. Bunun ardından 1970 yılında, İnterlingua Enstitüsü adında bir örgüt İnterlingua’yı Amerika ve Kanada’da teşvik etmek amaçıyla kurulmuştur. Bu yeni örgüt diğer dil örgütlerinin çalışmalarına destek vermiş, ve bu alanda çok önemli katkılarda bulunmuş, ve bilimsel ve tıbbi dergilerdeki metinlerin İnterlingua özetlerini çıkarmıştır. Başarılarından en önemlisi 1976 ve 1977 yıllarında A.B.D. Ziraat Bakanlığı’nın yardımıyla Amerikan Fitopatoloji Derneği tarafından yayımlanan çok geniş kapsamlı iki ciltlik fitopatoloji el kitaplarıdır.

İnterlingua, diğer uluslararası dil projelerinin, özellikle Oksidental ve Ido’nun, eski yandaşlarının bir çoğunu kendisine çekmiştir. Eski Oksidentalistlerden Ric Berger 1955 yılında İnterlingua Dünya Birliği’ni (UMI’yi) kurmuştur. 1950 yıllarında Avrupa’da İnterlingua’ya olan ilgi Kuzey Amerika’daki ilgiye yetişip, onu geçmeye başlamıştır.

İnterlingua ile hazırlanmış bir çok eser, İsveç ve İtalya’da, ve 1990’anlarda Brazilya ve İsviçre’de, universite basımevleri tarafından yayımlanmıştır. Birkaç İskandinav okulu uluslararası bilimsel ve öz kelimeleri öğretmek amaçıyla başlattıkları projelerde İnterlingua’yı kullanmışlardır.

2000 yılında, İnterlingua Enstitüsü, UMI ile aralarında çıkan bütçe anlaşmazlıkları nedeniyle kapatılmıştır. Ertesi yıl, bu enstitünün yerini Amerikan İnterlingua Kurumu almış, ve Meksika’da başlayan yeni İnterlingua ilgisine destek vermeye başlamıştır. Bu aşamalar, İnterlingua Öğretim Enstitüsü’nün kurulmasıyla devam etmektedir.

Sovyet Bloku

İnterlingua, Sovyetler Birliğinde bu dili bastırma çabalarına rağmen tutulmakta ve ilerlemektedir. Doğu Almanya’da, UMI tarafından ülkenin İnterlingua temsilcisine gönderilen mektuplara ve dergilere hükümet yetkilileri el koymuşlardır. Çekoslavakya’da, Julius Tomin İnterlingua hakkında yazdığı bir makalenin yayımlanması üzerine tehdit mektupları almıştır. Bu sürekli eziyete rağmen, kendisi İnterlingua’nın Çek temsilcisi olmuş, ve bir sürü makale ve kitaplar yazıp yayımlamıştır.

Bugünlerde İnterlingua

Bugünlerde İnterlingua’ya ilgi, bilim alanından genel halka geçerek büyümektedir. Kişiler, hükümetler ve özel şirketler eğitim, öğretim, seyahat, internet yayımları, ve dil engelleri karşısında haberleşmelerde İnterlingua kullanmaya başlamışlardır. İnterlingua’nın uluslararası teşvikini İnterlingua Öğretim Enstitüsü ve İnterlingua Dünya Birliği (UMI) sürdürmektedir.

İnterlingua bilen ve konuşanların sayısı son elli yılda sürekli olarak artmaktadır. Daha önce ifade edildiği gibi İnterlingua, en yaygın olan doğal bir yardımcı dildir. İnterlingua’nın en büyük avantajı bir çok kişinin hemen anlayabildiği bir Uluslararası Yardımcı Dil olmasıdır. Bunun nedeni, kendisinin (skematik’in aksine) doğal bir dilbilgisi ve sözlüğünün olmasıdır. Bundan dolayı İngilizce bilen okumuş kişiler ve Latince kökenli bir dili anlayanlar, İnterlingua’yı hiçbir ders almadan okuyup anlayabilmektedirler.

Dünyanın her kıtasında, özellikle Güney Amerika’da, Doğu ve Kuzey Avrupa’da, İnterlingua’yı etkin olarak konuşanlar vardır. Örnek olarak İskandinavya, Rusya, ve Ukrayna’yı gösterebiliriz.

Afrika’da, Kongo Cumhuriyeti’nde, İnterlingua’nın resmi bir temsilciliği vardır. İnternet’te birçok İnterlingua sayfaları, Wikipedia ve Wiktionary yayınları, ve İnterlingua’ya bağlı ulusal örgütlerin bir sürü magazin ve dergileri vardır. İnternet’te, özellikle Avrupa yakasında, çeşitli etkin yazışma listeleri, ve ‘Usenet’ haberleşme grupları vardır. İnterlingua, radyo ve televizyonlarda, ve bunların yanında CD’lerde, topluma sunulmaktadır. Son yıllarda, İnterlingua örnekleri muzik, resimli dergi, ve oyun alanlarında da gözükmeye başlamıştır.

Birçok lise ve üniversite, bazen diğer yabancı dilleri çabukca öğretmek amaçıyla, uluslararası öz kelime haznesini öğreten İnterlingua dersleri vermektedir. Örnek olarak İspanya’da çok tanınmış Granada Üniversitesi, üniversitenin yetişkinler eğitim merkezi ile işbirliği yaparak geliştirdikleri İnterlingua derslerini sunmaktadır.